Nhằm phát triển bền vững ngành thủy sản, TP.HCM bắt đầu tính đến những giải pháp dài hạn, từ chuyển đổi nghề đến tái cơ cấu đội tàu.
Sản lượng khó tăng, chi phí khai thác liên tục biến động
Những biến động của thị trường năng lượng thời gian gần đây đang đặt ra câu hỏi lớn đối với nghề khai thác thủy sản: nếu giá nhiên liệu tiếp tục tăng, ngư dân sẽ bám biển bằng cách nào? Với tàu công suất lớn, mỗi chuyến biển tiêu thụ từ vài nghìn đến hàng chục nghìn lít dầu. Chỉ cần giá dầu tăng vài nghìn đồng mỗi lít, chi phí chuyến biển có thể đội lên thêm hàng chục triệu đồng.
Thực tế đã chứng minh trong những ngày qua, giá dầu tăng thêm hơn 10.000 đồng/ lít khiến các chủ tàu phải đội thêm chi phí đi biển từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng mỗi chuyến. Các chi phí khác về hậu cần, bạn thuyền… cũng theo đó tăng lên.
Trong khi đó, nguồn lợi thủy sản ở nhiều ngư trường ven bờ đã suy giảm rõ rệt sau nhiều năm khai thác. Điều này khiến sản lượng đánh bắt khó tăng, trong khi chi phí đầu vào liên tục biến động.
Theo thống kê của ngành thủy sản, TP.HCM hiện có khoảng 4.475 tàu cá đang hoạt động. Tuy nhiên, cơ cấu nghề khai thác vẫn đang mất cân đối, trong đó các nghề có mức độ tác động lớn đến nguồn lợi như lưới kéo vẫn chiếm tỷ lệ khá cao.
Trong Quyết định phê duyệt Dự án chuyển đổi nghề trong khai thác thủy sản trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2026 - 2030 được UBND TP ban hành hồi cuối năm 2025 chỉ rõ: Việc duy trì một đội tàu khai thác lớn trong khi nguồn lợi suy giảm không chỉ gây áp lực lên môi trường biển mà còn làm tăng chi phí sản xuất của ngư dân.
Trước những thách thức đó, TP.HCM đã bắt đầu triển khai các chính sách tái cấu trúc nghề cá theo hướng bền vững hơn. Theo đó, UBND TP.HCM sẽ dành hơn 67 tỷ đồng để hỗ trợ chuyển đổi nghề trong khai thác thủy sản và bảo đảm an sinh cho ngư dân. Nguồn kinh phí này được huy động từ ngân sách địa phương, nguồn xã hội hóa và các chương trình tín dụng ưu đãi.
Mục tiêu của chương trình là chuyển đổi khoảng 6% đội tàu khai thác hiện có, tập trung vào nhóm tàu ven bờ và một phần tàu lưới kéo sang các nghề ít tác động đến môi trường hơn. Các nghề được khuyến khích phát triển gồm nghề câu, lưới rê, lưới vây, lồng bẫy hoặc các dịch vụ hậu cần thủy sản.
Giảm đội tàu khai thác, đẩy nhanh chuyển đổi nghề
Đối với những tàu lưới kéo đã cũ hoặc hiệu quả thấp, thành phố khuyến khích chủ tàu tự giải bản để từng bước tinh giản đội tàu, phù hợp với hạn ngạch khai thác và định hướng phát triển bền vững.
Không chỉ hỗ trợ chuyển đổi ngư cụ và phương thức khai thác, chương trình còn tập trung vào yếu tố con người. Thành phố dự kiến hỗ trợ đào tạo nghề, tập huấn kỹ thuật và tư vấn việc làm cho khoảng 1.700 lao động nghề cá, với kinh phí an sinh hơn 15 tỷ đồng.
Theo bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, phần lớn lao động trên tàu cá hiện nay là lao động phổ thông, thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng đánh bắt. Vì vậy, quá trình chuyển đổi nghề cần đi kèm các chính sách hỗ trợ để bảo đảm sinh kế cho người dân.
Ngoài đào tạo nghề, ngư dân tham gia chương trình còn được hỗ trợ đầu tư ban đầu như mua ngư cụ mới, cải hoán tàu và trang thiết bị phục vụ sản xuất.
Theo TS Phạm Quốc Huy, Phân viện trưởng Phân viện Nghiên cứu Hải sản phía Nam, chuyển đổi nghề khai thác không chỉ là giải pháp ứng phó với chi phí nhiên liệu tăng mà còn là xu hướng tất yếu của ngành thủy sản.
“Nhiều năm qua, Việt Nam đang phải đối mặt với sức ép quốc tế liên quan đến chống khai thác IUU. Việc TP.HCM tái cơ cấu đội tàu và chuyển đổi sang các nghề khai thác chọn lọc hơn được xem là một trong những giải pháp quan trọng để khôi phục nguồn lợi thủy sản và giảm cường lực khai thác”, TS Phạm Quốc Huy đánh giá.
“Khi nguồn thu nhập của ngư dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào việc khai thác tự nhiên, áp lực lên tài nguyên biển cũng sẽ giảm bớt. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Đối với nhiều ngư dân, con tàu vẫn là tài sản lớn nhất và cũng là sinh kế quen thuộc nhất”, TS Phạm Quốc Huy cho hay.
TP.HCM cần phát triển mạnh các ngành kinh tế biển khác để tạo thêm sinh kế cho ngư dân. Trong đó, nuôi biển công nghiệp, dịch vụ hậu cần nghề cá, chế biến thủy sản hay du lịch biển đều được xem là những hướng đi tiềm năng.
