Ứng dụng TNV Ngư dân được IUCN Việt Nam xây dựng với mục tiêu khai báo kịp thời, có trách nhiệm các khai thác không chủ ý đối với sinh vật biển quý hiếm.
Ngư dân muốn học cách cứu rùa
Họ còn rụt rè kể chuyện đi biển, còn ngại sử dụng điện thoại thông minh, hay từ lâu đã từng có thói quen... tiêu thụ rùa biển. Họ là 30 ngư dân hưởng lợi từ hoạt động tập huấn Hướng dẫn cứu hộ rùa biển, thú biển, thu thập thông tin khai thác không chủ ý các nhóm loài, phối hợp giữa Hội nghề cá tỉnh Quảng Ngãi và IUCN Việt Nam.
Khi được tham gia lớp tập huấn hướng dẫn cứu hộ rùa biển, thú biển và thu thập thông tin về khai thác không chủ ý, nhiều ngư dân ở Quảng Ngãi nói rằng họ muốn học cách cứu rùa, thay vì chỉ biết gỡ theo bản năng rồi thả như trước kia.
Nhóm ngư dân nói rằng, họ rất tôn trọng rùa biển và cá heo, coi đó như “thần biển”, nhưng trước đây không biết cách cứu. Trong năm 2025, ngư dân tại tỉnh Quảng Ngãi đã báo cáo 5 trường hợp rùa biển bị mắc lưới và được thả trở lại biển. Điều này cho thấy ngư dân địa phương có sự quan tâm, cam kết và trách nhiệm cao trong việc ghi nhận và báo cáo các trường hợp đánh bắt không chủ ý.
Theo các chuyên gia, có nhiều tình huống ngư dân có thể gặp trên biển: rùa biển hoặc thú biển vướng lưới trôi dạt vào bờ; trực tiếp quan sát rùa biển, cá heo bị mắc câu hoặc vướng lưới khi đang khai thác; hoặc người dân vận chuyển rùa biển, thú biển bị thương vào bờ. Với mỗi trường hợp, cách xử lý sẽ khác nhau, tùy thuộc vào kích thước con vật, tình trạng thương tích, điều kiện tàu thuyền và số lượng thuyền viên trên tàu.
Ngư dân cần hiểu rõ về hiện tượng đánh bắt không chủ ý (bycatch), tức là các loài sinh vật biển không phải mục tiêu bị bắt giữ trong quá trình đánh bắt các loài cá hoặc hải sản khác. Đây là vấn đề phức tạp do liên quan đến nhiều loại ngư cụ, tập tính sinh học của các loài và mức độ tổn thương khác nhau khi bị mắc lưới hoặc mắc câu.
Tình nguyện viên "số"
Ông Chu Thế Cường, chuyên gia hệ sinh thái biển IUCN Việt Nam chỉ rõ một số điểm như với rùa biển mắc câu, tuyệt đối không kéo dây câu để kéo rùa lên tàu vì có thể làm rách mô, tổn thương nội tạng hoặc trật khớp chân chèo. Thay vào đó, ngư dân cần dùng kìm, kéo hoặc dao móc chuyên dụng để cắt dây câu hoặc lưới. Sau khi gỡ hết dây và lưới, cần đánh giá chính xác tình trạng vết thương.
Một vấn đề khác được nhấn mạnh là việc báo cáo thông tin. Theo ông Cường, trước đây khi ngư dân gặp rùa biển hay cá heo bị thương, họ rất khó biết phải báo cho đơn vị nào để được hỗ trợ. Nhiều người chỉ quay phim, chụp ảnh đăng lên mạng xã hội như một cách kêu gọi sự trợ giúp. Từ thực tế đó, IUCN Việt Nam đã xây dựng ứng dụng TNV Ngư dân để khi ngư dân bắt gặp rùa biển hoặc cá heo, họ có thể chụp ảnh, quay video và gửi thông tin. Ứng dụng tự động chuyển thông tin đến cán bộ bảo tồn và cơ quan chức năng để có hướng hỗ trợ kịp thời.
Có ba nhóm thông tin chính mà ngư dân có thể báo cáo gồm: động vật biển (rùa biển, thú biển), rác thải nhựa và sản lượng khai thác. Các báo cáo được khuyến khích gửi bằng video dài khoảng 10 - 30 giây, hình ảnh phải rõ nét và thông tin càng chi tiết càng tốt, như thời gian, vị trí, loại ngư cụ, tình trạng con vật khi phát hiện.
Một điểm đáng chú ý là chương trình có cơ chế khuyến khích ngư dân tham gia báo cáo. Mỗi báo cáo hợp lệ sẽ được tính điểm và có thể quy đổi thành các phần quà như quần áo bảo hộ hoặc tủ thuốc.
Hơn cả một bức ảnh báo cáo là sự thay đổi trong nhận thức. Từ chỗ coi việc rùa mắc lưới là chuyện không may trong nghề biển, nhiều ngư dân nay đã hiểu rằng thông qua công việc hằng ngày có thể đóng góp cho công tác giám sát, bảo tồn loài. Những dữ liệu "số" được cung cấp bởi các tình nguyện viên trên biển là nguồn thông tin quý giá cho các nhà khoa học và cơ quan quản lý trong việc theo dõi quần thể rùa biển, cá heo, cũng như tình trạng rác thải nhựa trên biển.
Một ngư dân tham gia tập huấn chia sẻ: "Trước đây gặp rùa chỉ biết gỡ ra rồi thả, giờ mới biết phải gỡ thế nào cho đúng. Nếu cứu được một con rùa cũng thấy vui, vì biển còn thì mình còn nghề".
Từ lớp tập huấn nhỏ với vài chục ngư dân, bà Bùi Thị Thu Hiền, Quản lý Chương trình Biển và Tài nguyên vùng bờ (IUCN Việt Nam) kỳ vọng vào mạng lưới ngư dân nòng cốt của tỉnh Quảng Ngãi vừa khai thác biển, vừa góp phần bảo vệ các loài sinh vật biển quý hiếm. Khi ngư dân biết cách cứu rùa, biết cách báo cáo và được ghi nhận, công tác bảo tồn sẽ không còn là việc của riêng các nhà khoa học hay cơ quan quản lý, mà trở thành câu chuyện của chính những người sống nhờ biển.
