ĐBSCL đang đẩy mạnh mô hình kinh tế tuần hoàn, ứng dụng khoa học công nghệ nuôi cá tra để tận dụng phụ phẩm, giảm ô nhiễm môi trường và gia tăng giá trị.
Biến chất thải thành tài nguyên
Những năm gần đây, 3 địa bàn có diện tích nuôi cá tra lớn của vùng ĐBSCL gồm An Giang, Đồng Tháp và Cần Thơ đang từng bước chuyển hướng sang mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất cá tra. Không chỉ dừng lại ở khâu nuôi và chế biến, các địa phương còn tận dụng phụ phẩm, chất thải trong toàn chuỗi để sản xuất chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ hoặc tái sử dụng trong nông nghiệp giúp giảm ô nhiễm môi trường và gia tăng lợi nhuận cho nông dân, doanh nghiệp.
Điểm nổi bật của mô hình kinh tế tuần hoàn là mọi sản phẩm trong quy trình nuôi, chế biến và xuất khẩu cá tra đều được tận dụng tối đa, gần như không bỏ đi bất cứ thứ gì, kể cả chất thải. Nhờ ứng dụng khoa học công nghệ, giá trị của con cá tra được nâng lên đáng kể, đồng thời không gây tác động xấu đến môi trường.
Tại nhiều vùng nuôi cá tra ở tỉnh An Giang, các mô hình tận dụng bùn đáy ao nuôi để phục vụ sản xuất nông nghiệp đã cho hiệu quả rõ rệt. Qua thử nghiệm nhiều vụ liên tiếp tại xã Bình Thạnh Đông, tỉnh An Giang cho thấy bùn vét từ ao nuôi cá tra khi bón cho ruộng lúa giúp năng suất tăng từ 0,9 - 1 tấn/ha, đồng thời giảm được khoảng 50% lượng phân hóa học.
Không chỉ vậy, nguồn bùn hữu cơ này còn được sử dụng để trồng khoai cao và nhiều loại rau màu khác. Anh Trần Văn Sanh, hộ nuôi cá tra tại xã Phú Tân, tỉnh An Giang cho biết, sau mỗi vụ nuôi cá tra, anh nạo vét bùn lắng dưới đáy ao để bón lót cho ruộng khoai cao xuất khẩu. Nhờ tận dụng nguồn bùn hữu cơ và nước thải từ ao nuôi để tưới cho cây trồng, năng suất khoai đạt từ 3,4 - 3,6 tấn/ha, tăng gần 1 tấn/ha so với trước đây.
Không chỉ tăng năng suất, mô hình còn giúp giảm khoảng 40% lượng phân hóa học và tiết kiệm hơn 3 triệu đồng chi phí phân bón mỗi vụ. Cây khoai cũng ít sâu bệnh hơn nên giảm đáng kể chi phí thuốc BVTV.
Từ hiệu quả thực tế, nhiều HTX nông nghiệp và hộ nông dân trong tỉnh An Giang đã học tập mô hình này để áp dụng vào sản xuất lúa. Nhờ sử dụng bùn đáy ao làm phân hữu cơ, lượng phân hóa học giảm từ 30 - 40%, trong khi năng suất lúa vẫn ổn định.
Khoa học công nghệ là chìa khóa phát triển bền vững
Không chỉ tận dụng phụ phẩm trong sản xuất nông nghiệp, các doanh nghiệp chế biến cá tra xuất khẩu cũng đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để hoàn thiện chuỗi kinh tế tuần hoàn.
Tiêu biểu là mô hình của Vĩnh Hoàn Corp với dự án sản xuất giống cá tra 3 cấp ứng dụng công nghệ cao tại cồn Vĩnh Hòa, tỉnh An Giang. Dự án có quy mô hơn 50ha, đặt mục tiêu cung cấp 1,6 tỷ cá hương và khoảng 30 triệu cá tra giống mỗi năm cho toàn vùng.
Theo bà Trương Thị Lệ Khanh, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Vĩnh Hoàn, để phát triển bền vững ngành hàng cá tra, cần thay đổi nhận thức trong sản xuất và áp dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ. Hiện Công ty đang xây dựng quy trình nuôi theo tiêu chuẩn công nghệ cao, tiêm vaccine cho cá ngay từ giai đoạn giống, hạn chế thấp nhất sử dụng kháng sinh. Đồng thời, phụ phẩm từ quá trình nuôi và chế biến được thu gom để sản xuất phân bón hữu cơ, hoàn thiện mô hình kinh tế tuần hoàn.
Hiện doanh nghiệp còn đầu tư nhà máy thức ăn thủy sản công suất 350.000 tấn/năm và thành lập công ty chuyên sản xuất phân bón hữu cơ từ phụ phẩm cá tra. Theo đó, cá chết, bùn thải từ ao nuôi hay phế phẩm chế biến đều được xử lý để tạo thành sản phẩm có giá trị kinh tế thay vì thải ra môi trường như trước đây.
Ông Nguyễn Hữu Nguyên, Giám đốc HTX Nuôi cá tra xã Châu Phú (An Giang) cho biết: Việc tham gia chuỗi liên kết đã giúp người nuôi cá ổn định đầu ra và tiếp cận quy trình nuôi an toàn, thân thiện với môi trường. Doanh nghiệp còn hướng dẫn thành viên nuôi cá tra trong HTX áp dụng quy trình nuôi chuẩn, xử lý nước tuần hoàn. Cuối vụ còn tận dụng bùn đáy ao làm phân bón cho ruộng lúa hay vườn rau, cây ăn trái của gia đình. Nhờ vậy chi phí sản xuất giảm, môi trường ao nuôi cũng ổn định hơn.
Theo ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), để phát triển bền vững chuỗi cá tra theo hướng kinh tế tuần hoàn, cần tăng cường hợp tác công - tư giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà khoa học và người nuôi. Các nghiên cứu hiện nay đang tập trung vào cải tiến quy trình sản xuất giống, công nghệ nuôi, chế biến, đặc biệt là khai thác hiệu quả các phụ phẩm cá tra. Những phụ phẩm trước đây chưa được sử dụng hiệu quả nay được nghiên cứu để sản xuất thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ, collagen hay chế phẩm sinh học.
Việc ứng dụng khoa học công nghệ trong chuỗi ngành hàng cá tra tại ĐBSCL sẽ giúp tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và nâng cao giá trị cho toàn chuỗi ngành hàng cá tra.
Ông Luân nhấn mạnh, trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu, việc phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn cho cá tra không chỉ nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường quốc tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái vùng ĐBSCL.
