Nghe nói về "trân châu trên biển" tôi đã thấy tò mò, tưởng như mình đang nghe tên một loài ngọc trai. Nhưng không, đây là loài cá đang được nuôi ở đặc khu Vân Đồn. Và cũng vì sự tò mò ấy mà tôi lên đường theo mấy anh bạn khuyến nông ra biển tìm gặp ông chủ của những lồng cá.
Nước mắt trong bão
Chúng tôi đến thăm hộ gia đình anh Long Văn Thắng, Phó Giám đốc HTX Nuôi trồng và dịch vụ thủy sản Thắng Lợi, chủ cơ sở nuôi cá ở khu vực phía Tây Bắc đảo Tây Hoi, đặc khu Vân Đồn. Nếu không nghe anh Thắng thổ lộ thì tôi không tin rằng người đàn ông đang đứng trước mặt mình đây mới ở độ tuổi 30. Anh Thắng có làn da rám nắng mặn mòi của một người nhiều năm gắn bó với biển. Nhà anh có nhiều đời làm biển. Anh sinh ra ở biển, lớn lên trên những con thuyền. Anh Thắng lấy vợ sinh con cũng đều gắn bó với biển. Vợ anh cũng là một cô gái làng chài.
Biển cho anh Thắng nhiều thứ, nhưng biển cũng lấy đi của anh không ít thứ quý giá. Chỉ về cơ ngơi hàng chục ô lồng nuôi cá, hàng nghìn dây hàu dưới phao, anh Thắng bảo những thứ trước mắt của tôi bây giờ chỉ bằng một phần ba những gì trước đây anh có. Siêu bão Yagi năm 2024 đã cướp mất của anh phần lớn tài sản. Đàn cá sổ lồng ra biển mang theo toàn bộ tài sản, mồ hôi và công sức của gia đình. Những chiếc phao nhựa HDPE cũng trôi dạt khắp nơi. Sau bão, anh Thắng phải cặm cụi đi gom nhặt, mua lại của bà con để gây dựng lại từ đống đổ nát tan hoang.
Lúc này, anh đã trắng tay, không còn vốn, nhưng dù đi vay đi mượn cũng phải mua sắm vật liệu đúng quy chuẩn. Thực tiễn nhiều năm cho thấy, các mô hình nuôi lồng tre, gỗ kết hợp phao xốp tuy chi phí đầu tư ban đầu thấp, nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro, như tuổi thọ ngắn, dễ hư hỏng, nguy cơ thất thoát vật nuôi cao. Những hạn chế này đang trở thành “nút thắt” lớn đối với mục tiêu phát triển nuôi biển bền vững của cả khu vực trong một thời gian dài chứ không riêng gì đối với gia đình anh Thắng.
Nhưng tất cả chưa phải là mất mát lớn nhất với anh Thắng trong cơn bão năm đó. Bão đã cướp đi người cha thân yêu của anh Thắng. Người làm ra của. Người còn thì của còn. Khi người đã mất đi thì không gì bù đắp được. Mất đi người cha nhiều kinh nghiệm với nghề biển, anh Thắng mất đi một chỗ dựa tinh thần. Anh không còn người chỉ bảo, quán xuyến công việc cho mình nữa.
Hơn 2 năm đã trôi qua, nhưng người đàn ông của biển cả đứng trước mặt tôi bây giờ vẫn chưa nguôi ngoai hết nỗi đau mất mát. Anh Thắng kể chuyện cho tôi nghe với đôi mắt đượm buồn. Thỉnh thoảng anh lại trầm ngâm nhìn về những hòn đảo xa. Đôi mắt anh sâu thẳm như lòng biển. Anh Thắng kiếm tìm điều gì tôi không biết nữa. Có lẽ anh mong trời yên biển lặng, mong đừng có thêm những mất mát, mong mỗi người nuôi biển đừng phải đánh bạc với bão dông.
“Lời giải” cho bài toán an toàn trước sóng gió
Gạt đi những đau thương mất mát, anh Thắng đứng lên trước biển. Trước đây, phần lớn ngư dân như gia đình anh Thắng vẫn canh tác theo phương thức truyền thống, sử dụng bè khung gỗ, phao xốp, hoặc thùng phi dã chiến. Phương pháp này không chỉ kém bền, dễ bị sóng to, bão lớn đánh tan nát, mà các hạt vi nhựa, vật liệu phao xốp vỡ vụn còn gây ô nhiễm môi trường biển nghiêm trọng.
Sau thiệt hại nặng nề từ cơn bão Yagi, hộ anh Long Văn Thắng đã nhận được sự quan tâm và trao tặng thuyền nhựa từ lãnh đạo Bộ NN&MT để tái thiết sản xuất. Anh Thắng đã quyết tâm thay đổi. Anh tiên phong ứng dụng lồng nhựa HDPE nuôi cá mú trân châu và quy trình nuôi an toàn sinh học đã mở ra hướng đi mới cho nghề nuôi biển.
Cá mú trân châu là đối tượng nuôi chủ lực trong quá trình chuyển đổi này. Thấy tôi rất tò mò về cái tên của loài cá, anh Thắng nâng một chú cá vừa bắt lên vỗ về vừa như giải thích rằng, hãy nhìn vào những đốm trên thân cá. Quả thực thân cá có nhiều hoa văn sọc rằn đen vàng đặc trưng hệt như những hạt trân châu.
Cá mú trân châu (còn gọi là cá song trân châu, tên tiếng Anh là Pearl grouper) là một loài cá biển thuộc họ cá mú, là con lai giữa cá mú nghệ đực (Epinephelus lanceolatus) và cá mú cọp cái (Epinephelus fuscoguttatus). Những tên khoa học bằng tiếng Anh đó đều xa lạ với anh Thắng. Anh Thắng chỉ biết đây là loài cá mang tên một loài ngọc quý thì rất có thể sẽ là vật nuôi chủ lực có giá trị cao, là phương tiện làm giàu cho những ngư dân bám biển.
Từ năm 2025, dự án khuyến nông Trung ương “Xây dựng mô hình nuôi cá mú trân châu bằng lồng HDPE trên biển đạt chứng nhận VietGAP gắn với tiêu thụ sản phẩm” được triển khai tại đặc khu Vân Đồn. Mô hình được thực hiện với quy mô 315m³ lồng HDPE, mật độ thả 20 con/m³, thời gian nuôi 10 tháng. Dự án đã tổ chức 2 lớp tập huấn ngoài mô hình cho 60 học viên tại Quảng Ninh và Hải Phòng, kết hợp tham quan thực tế, hướng dẫn đo các yếu tố môi trường và thực hành kỹ thuật.
Quá trình chuyển đổi từ nuôi biển truyền thống sang nuôi biển ứng dụng KHCN đang diễn ra mạnh mẽ, trong đó mô hình nuôi cá mú trân châu bằng lồng HDPE như ở HTX Thắng Lợi được xem là điểm nhấn tiêu biểu.
HTX hiện có 9 thành viên, nuôi thủy sản trên tổng diện tích khoảng 35ha. Trước đây, các hộ chủ yếu sử dụng lồng gỗ. Sau khi chuyển sang lồng HDPE, anh Thắng nhận thấy sự khác biệt rõ nhất ở khả năng chống chịu với thời tiết.
Hệ thống lồng HDPE giúp mô hình nuôi có độ dẻo dai, đàn hồi và chịu lực uốn cực tốt, chống ăn mòn bởi nước biển và tia UV, chịu đựng tốt trước thời tiết khắc nghiệt, sóng lớn và thiên tai. Khung lồng tròn hoặc cụm ô lồng HDPE có khả năng uốn lượn theo nhịp sóng ngọn, tiêu tán lực tác động từ các đợt sóng cấp 8, cấp 9 và chịu được bão biển. Nhờ đó, tài sản của bà con cùng đàn cá được bảo vệ an toàn tối đa trước những diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan.
Lồng HDPE giữ hình khối ổn định, hạn chế bám dính rong rêu và thuận tiện cho việc cọ rửa, đảo túi lưới. Dòng hải lưu lưu thông qua lồng tốt hơn, cung cấp lượng oxy hòa tan dồi dào, giảm đáng kể khí độc tích tụ. Mô hình giúp giảm thiểu tối đa rủi ro thất thoát thủy sản và nâng cao hiệu quả kinh tế hơn 36% so với phương thức nuôi lồng gỗ.
Theo ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, lồng HDPE giúp giảm nguy cơ thiệt hại khi xảy ra bão, đồng thời hỗ trợ kiểm soát tốt hơn quy trình kỹ thuật, góp phần nâng năng suất và hiệu quả kinh tế.
Hiệu quả kỹ thuật và kiểm soát an toàn sinh học theo chuẩn VietGAP tại khu vực nuôi thực tế như điểm nuôi của anh Thắng với thể tích 220,5m³, bước đầu đã chứng minh tính ưu việt rõ rệt. Con giống cá mú trân châu được tuyển chọn kích cỡ đồng đều (12-15 cm/con), có đầy đủ chứng nhận kiểm dịch, khỏe mạnh, không mang mầm bệnh. Mật độ thả nuôi được bố trí hợp lý (khoảng 20 con/m³), giúp cá có không gian vận động tối ưu.
Nhóm khảo sát của Trung tâm Khuyến nông quốc gia đã bắt vài con cá dưới lồng lên cân thử. Trải qua khoảng 5 tháng nuôi, nhưng cá mú trân châu đã đạt trọng lượng 6-7 lạng/con, tỷ lệ sống trên 85%. Trong khi đó, kết quả mô hình triển khai năm 2025 ở những nơi khác cho thấy sau khoảng 8 tháng nuôi, cá đạt kích cỡ 1,1-1,2kg/con (so với mục tiêu của dự án là 1kg/con).
Điểm đáng chú ý là hiệu quả không chỉ nằm ở trọng lượng cá. Quy trình nuôi được kiểm soát chặt hơn, kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học, vitamin và các biện pháp quản lý môi trường, qua đó góp phần nâng sức đề kháng, hạn chế rủi ro dịch bệnh. Theo đánh giá của cán bộ kỹ thuật, tỷ lệ sống cao là yếu tố trực tiếp tác động đến hiệu quả kinh tế của mô hình.
Một trong những giá trị cốt lõi giúp mô hình bền vững chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà nước - nhà khoa học - người nuôi - doanh nghiệp tiêu thụ. Hiện nay, các đơn vị tư vấn và đánh giá chứng nhận VietGAP độc lập đang tích cực hoàn thiện thủ tục cấp chứng nhận cho các cơ sở tham gia. Đồng thời, sản phẩm đầu ra đã được ký hợp đồng bao tiêu dài hạn giúp người nuôi như anh Thắng yên tâm sản xuất mà không phải lo vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá”.
Ông Nguyễn Khắc Dũng, Phó Giám đốc Sở NN&MT cho biết: Nuôi trồng thủy sản đang đóng góp hơn 50% giá trị nội ngành thủy sản của Quảng Ninh. Sản lượng thủy sản nuôi hằng năm đạt khoảng 120.000 tấn. Triển khai các mô hình ứng dụng công nghệ mới là cơ sở để người nuôi tiếp cận phương thức sản xuất hiện đại, nâng cao hiệu quả và khả năng thích ứng với điều kiện trên biển.
Việc đưa công nghệ mới vào nuôi biển không đơn thuần là tăng năng suất, mà còn tổ chức lại không gian biển theo hướng công nghiệp, hiện đại và thân thiện với môi trường. Đó chính là một trong những giải pháp căn cơ giúp giảm áp lực khai thác, đánh bắt ven bờ, góp phần gỡ bỏ “thẻ vàng” IUU và giữ gìn nguồn lợi thủy sản tự nhiên cho tương lai. Anh Thắng cảm thấy vui hơn vì đã góp phần nhỏ bé của mình vào sự chuyển biến tích cực đó.
Nguồn: https://baoquangninh.vn/nuoi-ca-mu-tran-chau-tren-bien-post3424735.html
