Tương lai của bột cá và dầu cá được dự báo sẽ ổn định nhưng tăng trưởng hạn chế sau năm 2030. Trong bối cảnh nguồn cung từ cá khai thác khó mở rộng, ngành nguyên liệu biển đang chuyển dần sang mô hình kinh tế tuần hoàn với sự tham gia ngày càng lớn của phụ phẩm thủy sản.
Các nguyên liệu biển từ lâu đã được coi là nguyên liệu thức ăn chiến lược cho sản lượng nuôi trồng thủy sản toàn cầu. Trong số 21 triệu tấn (trọng lượng sống) sản phẩm cá được sử dụng cho mục đích phi thực phẩm vào năm 2034, 83% dự kiến sẽ được sử dụng để sản xuất bột cá và dầu cá. 17% còn lại có thể được sử dụng cho các mục đích phi thực phẩm khác như cá cảnh, cá giống, mồi câu, dược phẩm hoặc sử dụng làm cá tạp ở một số nơi trên thế giới (Hình 1).
Hình 1. Sử dụng toàn cầu các nguồn tài nguyên thủy sản và nuôi trồng thủy sản, ứng dụng làm thực phẩm và phi thực phẩm. Nguồn: OECD/FAO (2025), “Triển vọng nông nghiệp OECD-FAO”, Thống kê nông nghiệp OECD (cơ sở dữ liệu), http://data-explorer.oecd.org/s/1hc
Bột cá sẽ tiếp tục được sử dụng chủ yếu như một nguyên liệu chiến lược trong thức ăn nuôi trồng thủy sản, và đến năm 2034, 84% sản lượng bột cá toàn cầu sẽ được ngành này sử dụng làm thức ăn, so với 78% trong giai đoạn cơ sở của nghiên cứu OECD-FAO (2022-2024). Trung Quốc sẽ tiếp tục là nhà sản xuất nuôi trồng thủy sản lớn nhất, và do đó cũng là nhà tiêu thụ bột cá lớn nhất. OECD-FAO ước tính rằng Trung Quốc sẽ chiếm 42% lượng tiêu thụ bột cá toàn cầu vào năm 2034.
Mặc dù bột cá chủ yếu được sử dụng làm nguyên liệu thức ăn trong ngành nuôi trồng thủy sản, nhưng nó không phải là nguyên liệu thức ăn chính được sử dụng trong ngành này. Các nguyên liệu thức ăn khác, chủ yếu là các sản phẩm nông nghiệp như bột đậu nành, lúa mì, hạt cải dầu và ngô, sẽ tiếp tục đóng góp phần lớn vào nguồn cung cấp chất dinh dưỡng trong thức ăn cho ngành này trong tương lai gần. Sự khác biệt cơ bản về quy mô (3.775 triệu tấn sản lượng ngũ cốc so với 6 triệu tấn sản lượng bột cá và dầu cá năm 2022 – giải thích lý do cho điều này, cùng với khả năng hạn chế đối với bất kỳ sự gia tăng lớn nào về sản lượng bột cá và dầu cá. Nghiên cứu của OECD-FAO dự báo rằng đến năm 2034, việc sử dụng các nguyên liệu như bột đậu nành trong nuôi trồng thủy sản sẽ đạt 11 triệu tấn, trong khi lượng bột cá trong thức ăn nuôi trồng thủy sản sẽ tăng lên 4,9 triệu tấn. Lượng tiêu thụ dầu cá toàn cầu cho thấy một bức tranh khác về sự cạnh tranh ngày càng tăng giữa nuôi trồng thủy sản và thực phẩm chức năng dành cho con người. Dự báo cho thấy đến năm 2034, gần 60% lượng dầu cá (0,9 triệu tấn) sẽ được sử dụng trong nuôi trồng thủy sản. Cá hồi nuôi sẽ là đối tượng tiêu thụ lớn nhất trong nuôi trồng thủy sản, với các quốc gia sản xuất cá hồi như Na Uy, Chile, Thổ Nhĩ Kỳ và Anh tiếp tục là những nước tiêu thụ chính. Hơn 40% còn lại sẽ được tiêu thụ chủ yếu cho con người (dược phẩm) và trong thức ăn cho vật nuôi.
Nghiên cứu của OECD-FAO dự đoán rằng lượng sản lượng đánh bắt thủy sản được chế biến thành bột cá và dầu cá sẽ có xu hướng tăng trong thập kỷ tới so với thập kỷ trước. Mặc dù tổng khối lượng sẽ dao động từ 15 triệu tấn (những năm El Niño) đến 17 triệu tấn (những năm đánh bắt cao điểm), tổng nguồn tài nguyên thủy sản được sử dụng để chế biến trực tiếp (sử dụng làm thức ăn chăn nuôi) vẫn thấp hơn nhiều so với 26 triệu tấn cá được sử dụng vào những năm 1990.
Sản lượng bột cá và dầu cá toàn cầu dự kiến sẽ đạt lần lượt 5,9 triệu tấn và 1,5 triệu tấn vào năm 2034, tăng 12% đối với cả hai nguyên liệu so với giai đoạn cơ sở. Phần lớn sự gia tăng này có thể đến từ các sản phẩm phụ của cá, với việc sử dụng chúng trong sản xuất bột cá tăng đều đặn trong thập kỷ qua, đạt gần 40% (2 triệu tấn) tổng sản lượng vào năm 2023. Điều này có khả năng sẽ tiếp tục được thúc đẩy bởi nhu cầu ngày càng tăng đối với phi lê cá của người tiêu dùng, tạo ra nhiều nguồn tài nguyên phụ phẩm hơn cho sản xuất nguyên liệu biển. Đối với dầu cá, tỷ lệ có nguồn gốc từ phụ phẩm vượt quá tỷ lệ từ bột cá do hàm lượng dầu cao trong các dòng chất thải từ một số lĩnh vực sản xuất nuôi trồng thủy sản (ví dụ: cá hồi và cá basa). Hơn 54% (0,66 triệu tấn) tổng lượng dầu cá đến từ phụ phẩm vào năm 2023. Sự tăng trưởng này dự kiến sẽ tiếp tục, mặc dù với tốc độ chậm hơn trong thập kỷ tới. Nghiên cứu của OECD-FAO dự báo rằng xuất khẩu bột cá toàn cầu sẽ tăng 8% so với giai đoạn cơ sở, đạt 3,8 triệu tấn vào năm 2034. Peru, quốc gia xuất khẩu bột cá lớn nhất thế giới, dự kiến sẽ ghi nhận một trong những tốc độ tăng trưởng cao nhất trong thập kỷ tới, chủ yếu nhờ sự phục hồi từ mức xuất khẩu thấp bất thường được ghi nhận trong giai đoạn cơ sở của nghiên cứu OECD-FAO, khi nước này trải qua hiện tượng El Niño rất mạnh.
Trung Quốc sẽ tiếp tục là nước nhập khẩu bột cá hàng đầu thế giới, chiếm hơn một nửa tổng lượng nhập khẩu vào năm 2034. Điều này phản ánh nhu cầu ngày càng tăng từ ngành nuôi trồng thủy sản của nước này. Ngược lại, nhập khẩu bột cá từ các nước nhập khẩu truyền thống khác, như Na Uy và Liên minh châu Âu (EU), dự kiến sẽ giảm khi Trung Quốc chiếm thị phần sản xuất ngày càng lớn.
Xuất khẩu dầu cá được dự báo sẽ tăng 9% vào năm 2034. Peru, Việt Nam và châu Âu sẽ dẫn đầu xuất khẩu dầu cá toàn cầu. Tại Việt Nam, xuất khẩu dầu cá chủ yếu bao gồm dầu cá tra (cá basa) đã qua sử dụng xuất khẩu sang Mỹ, nơi nó cạnh tranh về giá với dầu thực vật đã qua sử dụng. EU, Na Uy và Hoa Kỳ sẽ vẫn là các thị trường nhập khẩu chính trong thập kỷ tới.
Giá dầu cá dự kiến sẽ giảm cả về danh nghĩa (-7,5%) và thực tế (-26%) trong thập kỷ tới, phản ánh mức giá cao bất thường trong giai đoạn cơ sở. Giá dầu cá cao trong giai đoạn cơ sở (2022-2024) là do sự kết hợp giữa sản lượng đánh bắt cá cơm thấp bất thường ở Peru liên quan đến hiện tượng El Niño năm 2023 và giá dầu thực vật toàn cầu cao.
Nghiên cứu của OECD-FAO dự đoán giá dầu cá sẽ giảm cho đến năm 2028 tính theo giá trị thực trước khi trở lại xu hướng tăng trưởng chậm trong lịch sử do nhu cầu tiếp tục từ thức ăn nuôi trồng thủy sản và nhu cầu tiêu dùng của con người. Giá bột cá trong thập kỷ tới được dự báo sẽ tăng theo giá trị danh nghĩa (10%) nhưng giảm theo giá trị thực (-12%). Mức giảm thực tế được dự báo sẽ thấp hơn đáng kể so với thập kỷ trước, khi giá giảm 24% so với mức đỉnh lịch sử vào năm 2013-2014. Giá bột cá được dự báo sẽ tiếp tục giảm trong ngắn hạn trước khi ổn định trở lại mô hình lịch sử là tương đối ổn định trung bình nhưng có khả năng biến động giá do bất kỳ tác động nào của hiện tượng El Niño có thể xảy ra trong thập kỷ tới. Nhìn chung, tương lai của các nguyên liệu biển có vẻ ổn định và đang trong giai đoạn chuyển đổi. Tăng trưởng trong thập kỷ tới sẽ bị hạn chế (~12%) và có khả năng tiếp tục bị ảnh hưởng bởi các hiện tượng thời tiết toàn cầu như El Niño. Ngành này sẽ ngày càng chuyển từ việc dựa vào cá hoang dã nguyên con sang sử dụng nhiều hơn các sản phẩm phụ từ cá, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế tuần hoàn thực phẩm khi tìm cách giữ lại các chất dinh dưỡng quan trọng trong hệ thống thực phẩm của chúng ta.
Phù hợp với xu hướng trong thập kỷ qua, thức ăn nuôi trồng thủy sản sẽ ngày càng phụ thuộc vào các sản phẩm ngũ cốc để cung cấp phần lớn chất dinh dưỡng, trong khi các nguyên liệu từ biển sẽ tiếp tục đóng vai trò chiến lược.
Hoàng My
Nguồn: thuysanvietnam.com.vn
